Hiç akşam yatağa girdiğinizde gün içinde yarım bıraktığınız bir işi düşünürken uyuyamadığınız oldu mu? Ya da izlediğiniz diziyi sezon ortasında bıraktığınızda, aklınız sürekli “acaba sonra ne olacak?” diye oraya kaydı mı? İşte bu durumun psikolojide bir adı var: “Zeigarnik Etkisi”.
1920’lerde Sovyet psikolog Bluma Zeigarnik, bu merak uyandırıcı olguyu bilimsel olarak araştırdı. 164 denekle yaptığı deneyde katılımcılara kil ile şekil yapmak ya da kartondan kutular hazırlamak gibi basit görevler verdi. Ancak bu görevlerin bir kısmının tamamlanmasına izin vermedi. Sonuç şaşırtıcıydı: Katılımcılar, yarım kalan görevlerin %68’ini, tamamladıklarının ise yalnızca %43’ünü hatırlıyordu. Yani hafızamız, eksik kalan işlere çok daha fazla yer ayırıyordu.
Peki neden? Çünkü yarım kalan işler zihnimizde bir “açık dosya” gibi kalır. Tamamlanan işler kapanıp rafa kalkarken, yarım kalanlar kapanmamış bir sekme gibi sürekli dikkatimizi çeker.
Günlük hayatımızda da bunun pek çok örneğini görüyoruz:
- Diziler: Bölüm sonundaki “cliffhanger” dediğimiz merak uyandırıcı sahneler, aslında Zeigarnik etkisini kullanır. Çünkü hikâye yarım kaldığında zihnimiz sürekli tamamlanmamış olanı düşünür.
- To-do listeler: Yapılacaklar listesindeki tik atılmamış maddeler, tamamlananlardan çok daha fazla gözümüze batar.
- İlişkiler: Kapanmamış konuşmalar ya da yarım kalmış meseleler, yıllar geçse bile zihinde yer eder.
- Reklam ve pazarlama: “Devamı için tıklayın” ya da “Sadece birkaç adım kaldı” gibi ifadeler, beynimizin bu açığına oynar.
Kısacası, beynimiz tamamlanmamış olanı unutmaz. Bu bazen bizi motive eder, bazen de yorar. Önemli olan bu etkiyi fark edip lehimize kullanabilmektir. Örneğin, büyük işleri parçalara bölmek ve her adımı tamamladıkça kendimize “kapatılmış dosya” hissi yaratmak, hem hafızamızı hem de motivasyonumuzu daha sağlıklı yönetmemizi sağlar.
Uzm. Klinik Psk. Beyza BAYRAM ESKİ